Lá Thư Thứ Tư

Các cháu thân mến!

Các cháu biết không, trong cuộc đời nhà giáo, ông không chỉ có được toàn những vinh quang và hạnh phúc tinh thần, (Nếu không có nó, chắc ông khó lòng theo đuổi nghề dạy học cho đến cuối đời). Nhưng trong nghề đó, ông cũng không thiế u những đắng cay, đau xót lẫn tủi nhục. Câu chuyện sau đây xảy ra ở trường Việt Hương, nơi mà một thời ông từng có trách nhiệm điều hành.

Không biết các cháu có cùng cãm nhận như ông không, nhưng đối với ông, Việt Hương là một cái tên thật đẹp và giàu ý nghĩa. Việt Hương là hương nước Việt – nghĩa là tinh hoa, tinh tuý của nước Việt. Vâng, giáo dục theo ông, là nhắm tới cái đích này, nó góp phần gìn giữ và phát triển quốc hồn, quốc tuý. Sông Hương gắn với đất nước này là một.

Ông xin các cháu trở lại với trường Việt Hương của ông. Khởi thủy, trường thuộc dòng Chúa Cứu Thế. Thiên Chúa Giáo có nhiều dòng tu. Đó là những cộng đồng tu sĩ đi bằng những con đường khác nhau nhưng cùng hướng tới một mục đích là dẫn dắt con người tới với Thiên Chúa. Các dòng tu đặc biệt coi trọng phương pháp và môi trường giáo dục. Trường Việt Hương được thành lập không ngoài mục đích chung ấy: Dẫn dắt và củng cố đức tin của con ngừơi, nhất là tầng lớp thanh thiếu niên. Quy mô của trường ngày càng được mở rộng. Được sự chấp thuận của Đức Giám Mục giáo phận Huế lúc bấy giờ và ông N.V.H, giám đốc học chánh Cao nguyên Trung phần, ông được mời làm hiệu trưởng nhà trường. Ông coi đây là một vinh dự lớn, bởi vì ông là một tín đồ trung thành, ông cảm thấy rất hãnh diện về trọng trách hoạt động sao cho xứng được gọi là “Đẹp đời, tốt đạo”. Ông hăm hở bắt tay vào việc. Bước đầu là ổn định nề nếp, sắp xếp lớp học, tuyển chọn thầy dạy, sau là từng bước nâng cao chất lượng dạy và học. Khi ấy ông có một người giúp việc rất lanh lợi tên là C.B.A Anh ta được ông giao cho chức Tổng giám thị, nghĩa là thay ông cai quản hầu như toàn bộ công việc lớn nhỏ của nhà trường, từ việc sắp xếp giờ dạy học, tổ chức vui chơingoại khóa đến việc xây dựng cơ sở vật chất và tài chánh thu chi. Cứ Chúa Nhật hàng tuần, ông hội ý với người ta. C.B.A báo cáo với ông tình hình công việc trong tuần, còn ông thì soát xếp lại từng việc và đề ra kế hoạch chính cho tuần tiếp theo. phải nói là công việc nhà trường chủ yếu nhờ anh ta mà chạy đều đều, như một cổ máy tốt, rất ít khi trục trặc. Ông một phần vì bận bịu (ngoài việc quản lý và dạy ở trường này, ông còn được mời dạy ở một số trường khác). Vì cả tin nên càng ngày càng để anh ta tự tung tự tác mọi chuyện. Phải nhiều năm sau, ông mới tự rút ra được một bài học cho mình là “ sống cần phải tin người, nhưng chớ đặt niềm tin tuyệt đối vào một ai”, cần có bảo hiểm tựa như một võ sư giỏi thường không truyền hết ngón nghề cho đệ tử. Thế võ dự trữ (thường là thế bí hiểm) cần giữ lại để phòng thân. Bài học này ông phải trả một giá quá đắt ngay tại trường Việt Hương. Xin được nhắc lại là ông ủy thác quyền điều hành hầu như toàn bộ công việc của nhà trường cho C.B.A – có lẽ ông ta cũng muốn vậy. Là một người tinh khôn, anh ta hiểu khá rõ cả mặt mạnh và mặt yếu của ông. Phần ông thì không hiểu rõ anh ta cho lắm – mưu mô quỷ quyệt của anh ta nhằm lấn lướt dần dà đến chổ nắm quyền lãnh đạo thay ông thì ông càng không hay. Binh pháp xưa nói “Biết mình, biết người, trăm trận trăm thắng”. Rõ ràng trong cuộc chiến này, C.B.A nắm phần ưu thắng – còn ông như một người đi đường hăm hở nhưng không ngờ được chiếc hố sâu đang nằm phía trước mặt. C.B.A có quan hệ khá rộng – thân sinh anh ta nguyên là một tỉnh trưởng. Có lẽ vì thế mà anh quen biết chính giới khá nhiều. Một lần anh gặp ông chủ động đặt vấn đề:

- Thầy có biết ông T. Đ không ạ?

- Ai chứ, T. Đ thì tôi biết. Có thời ông làm tỉnh trưởng.

- Ông ấy mới bị cách chức…

- Thế hả?

- Liệu ta có thể mời ông ta dạy sử địa được không, thưa thầy?

Môn này chỉ 6 -7 tiết một tuần. Hơn nữa, theo suy nghĩa của ông, khi C.B.A mà có ý mời chắc là đã có điều kiện xem xét kỹ càng lắm đây. Nghĩ vậy nên ông đồng ý và ủy nhiệm cho anh ta thay mặt ông chính thức mời. Ông T. Đ đã vui lòng nhận lời và tuần tới là có thể lên lớp ngay được. Mọi chuyện tưởng như vậy là êm thấm, nào ngờ chừng hai tuần sau, C.B.A hớt hải gặp ông ở phòng làm việc :

- Chết rồi, thưa thầy! Anh ta nói một cách khó khăn tỏ ra cực kỳ xúc động.

- Chuyện gì xảy ra vậy? Ông cũng cồn cào không yên.

- Thầy biết không, ông T. Đ là đảng viên Đại Việt!

- Câu sau cùng anh nói liền một hơi như sợ đứt quãng là không thể diễn đạt hết ý và vì vậy mà người nghe không hiểu hết nổi – nghe đến hai tiếng “Đại Việt” ông cãm thấy ngay là công việc không ổn. Thú thật ông biết rất rõ ràng là con người sống trong xã hội còn tồn tại những khuynh hướng tư tưởng khác nhau thì khó chú tâm vào công việc giáo dục- Vậy phải làm sao đây? Ông thật lúng túng.

- Thôi việc này để lo sau: điều cốt yếu là thầy cũng phải tán đồng là không thể tiếp tục mời ông ta dạy ở trường mình được nữa?

Ông lập tức gật đầu. Vậy là “dựng” ông T. Đ là anh ta, mà “phế” ông “T. Đ” cũng đều do một tay anh ta làm ra cả. Sau này ông mới rõ đó chỉ là ngón đầu tiên chứ chưa phải là ngón cuối cùng: Anh ta giáng vào uy tín giảng dạy của ông. Ngón đòn kế theo sau đó không bao lâu, lần này thì ông không lần ra vết tay thủ phạm. Anh ta ném đá giấu tay.Trường Việt Hương có chừng 400 học sinh trai và gái học chung nhau. Có lần ông Giám Đốc Học Chánh N.V.H mời ông lên, ông bình thản bước vào phòng ông ta và nghĩ chắc chỉ liên quan đến một vài việc nghiêm khắc của ông, nhưng sự thật rắc rối hơn ông nghĩ. Ông H điềm tĩnh rút từ ngăn kéo ra một tấm ảnh chụp chung một cặp trai gái đang ôm hôn nhau, phải nói là thật khó coi. Chính ông cũng phải đỏ mặt lên vì mắc cở.

- Ông biết chúng học trường nào không? – Ông giám đốc nghiêm giọng hỏi.

- Dạ, tôi không được rõ! – Ông thành thật trả lời.

- Ông nhìn kỹ một lần nữa đi! Học sinh của trường ông đó!

Thì ra học sinh của trường Việt Hương thật! Tình hình đồi bại đến mức này mà ông không biết ư? Chính ông khi ấy cũng thấy mình thật sự có lỗi. Đó là kết quả của lối quản lý lỏng lẻo, vì quá đặt niềm tin vào một cá nhân. Trách nhiệm này trước hết thuộc về ông, người giữ cương vị chính trong trường. “Đức Tổng Giám Mục T. cũng đã biết, chính Ngài cũng không hài lòng”- Vị Giám Đốc nói tiếp như bồi thêm một quả đấm nữa khiến ông loạng choạng, gần như hết khả năng tự chủ.

Mãi sau này ông mới biết kẻ chủ mưu là C.B.A. Anh ta giở thủ đoạn ghép hình. Hai học sinh trai gái không hề có quan hệ tình cãm, đã được ghép vào nhau tạo nên một tấm ảnh “nghệ thuật tinh vi” chứng minh sự xuống cấp đáng ghê sợ về mặt đạo đức của trường. Sao trên đời lại có lắm kẻ táng tận lương tâm đến thế! Vì quyền lợi cá nhân người ta có thể sử dụng bất cứ thủ đoạn nào, kể cả những thủ đoạn trơ trẽn nhất: Mèo đen hay trắng không cần biết!” Ngón đòn vừa mạnh vừa hiểm. Uy tín của ông với trường rõ ràng đang bị đặt lên bàn cân. Ông ý thức sâu sắc được điều đó. Tuy nhiên đây chưa phải là cú đấm sau cùng, cú đấm quyết định. Địch thủ của ông có lẽ đang chờ cơ hội hay nói đúng hơn là đang chủ động tạo ra cơ hội. Mà ông thì buồn thay, nào có hay biết gì đâu! Ngay cả đối thủ của mình là ai ông cũng không biết, nói gì đến phòng thủ.

Một đêm ông đang ngủ say thì chợt giật mình thức giấc. Có tiếng gỏ cửa mỗi lúc một gấp, mỗi lúcmột mạnh. Ông nhìn đồng hồ quái lạ, mới 3 giờ sáng. Ông lập cập bước tới phía cửa.

- Ai vậy? Ông hỏi.

- C.B.C đây! Xin thầy mở cửa, có chuyện gấp lắm.

Nhận ra giọng nói của người quen, ông mở cửa. C.B.A run rẩy nắm lấy hai cánh tay ông:

- Nguy quá thầy ơi, truyền đơn CS rải đầy trường. Sự thể rất nghiêm trọng, em xin ý kiến thầy.

- Ý nghĩ vụt qua nhanh trong đầu: Thế là tan tành mây khói cái mộng ước xây dựng trường Việt Hương mà mình đang nguyện phó thác đến cùng. Tôi biết mình đã bị đo ván, nằm sóng soài trên sàn đấu, không có cơ may ngóc đầu dậy nổi.

Chính quyền lúc bấy giờ là một chính quyền thù địch với CS. Tới trường thì mọi chuyện đúng như anh ta nói : Ngoài sân, trong lớp, trên mặt bàn… la liệt truyền đơn chống chế độ TT Ngô Đình Diệm.

Sáng hôm sau, không cần chờ chỉ thị từ trên, ông tự đến văn phòng học chánh để chịu trận. “Chứng cớ sờ sờ. Mọi lý lẽ biện hộ đều tỏ ra bất lực. Chỉ còn mỗi việc là nhận lỗi.

Cần sớm bàn giao công việc điều hành cho một ban giám hiệu mới để chỉnh đốn lại tình hình”. Cuối cùng thanh tra học chánh kết luận như vậy. Không hiểu sao, từ trong sâu thẳm của lòng mình, ông cãm thấy mình hoàn toàn vô tội. Chuyện thì có thật, đúng như thế, mười phần rõ cả mười. Ngay cả những người có nhiều thiện cảm với ông cũng không có cớhoài nghi. Song ông chỉ là nạn nhân. Thể trạng ông quá yếu, không đủ sức đề kháng, mà vì thế vi trùng gây bệnh mặc sức hoành hành. Ôi! Ghê gớm thay cuộc xung đột Thiện – Ác. Phải chăng cuộc sống chẳng qua chỉ là những bước tiệm tiến của cuộc chiến này? Đáng buồn thay, không phải bao giờ cái Thiện cũng thắng thế, cái Ác giơ nanh giơ vuốt mới gớm ghiếc làm sao. Nhưng trước sau ông vẫn tin rằng sớm muộn cái Ác rồi cũng bị tiêu diệt, cái Thiện sẽ thắng. Và cuối cùng ông đã lên tiếng yêu cầu:

- Sự thể nghiêm trọng ra sao thì quý vị hiện diện ở đây đều đã rõ. Tuy nhiên tôi thiết nghĩ vận mệnh của một trường bao giờ cũng nằm trong tay toàn thể giáo sư và học sinh. Tôi chỉ xin quý vị chấp thuận đề nghị của tôi: Tổ chức tham khảo ý kiến của giáo sư và học sinh nhà trường. Qua cuộc trưng cầu này, nếu quả thật chúng tôi không còn đủ được sự tín nhiện để tiếp tục điều hành thì xin thượng cấp cử một ban giám hiệu mới. Khi ấy mọi người thấy lời đề nghị có lý nên tán đồng.

- Sáng thứ hai, ông đứng trước học sinh. Như mọi lần, cái nhìn của ông vừa nghiêm khắc, vừa âu yếm:

- Các con yêu quý – ông xúc động nói - Những việc xẩy ra gần đây ở trường ta thật đáng buồn. Thầy không muốn, và các con chắc cũng không muốn. Các con có lẽ cũng đồng ý với thầy là cần phải tự nghiêm khắc với những sai sót của mình, khẩn trương chấn chỉnh lại nề nếp của nhà trường, đưa trường Việt Hương của chúng ta tiến thêm một bước mới. Tuy nhiên, trong tình hình hiện nay, cấp trên có ý định thay đổi người điều hành nhà trường. Thầy đã đề nghị cần tham khảo ý kiến của các con. Vì dẩu thế nào thì các con cùng với các giáo sư hết lòng với nhà trường.

Thầy quyết tâm đi khỏi trường, nhường lại cho ban giám đốc khác để tiếp tục chăm lo việc giáo dục cho các con. Nếu các con tán đồng ý kiến thầy phải ra đi, thì các con đưa tay lên. Và, nếu các con không đồng ý học tại trường cũ nữa, vì đã mang danh xấu tiếng thì các con đưa tay lên một lần nữa. Các con có thể xin rút học bạ không tiếp tục học nữa, hoặc xin chuyển qua trường khác, đó là hoàn toàn là quyền tự do của các con.

Nói dứt câu, ông chăm chú nhìn xuống phía dưới, những khuôn mặt thân quen, không ít lần ông phải to tiếng với trò này, trò kia khi các em tỏ ra lười nhác hoặc vô kỷ luật. Vậy mà sao ông nhận thấy các em không ghét bỏ mình. Tuổi trẻ vốn rất nhạy cảm. Các em có thể nhận ra đâu là tấm lòng chân thật còn đâu là lừa dối. Trong ký ức của nhiều thế hệ học trò, ông là một người nghiêm khắc. Học sinh thường nể trọng ông, thậm chí sợ ông, nhưng đối với ông bao giờ cũng thương, quý và vâng lời. Lúc này, học trò của ông, những đứa trẻ đang đứng lặng im kia sẽ quyết định uy tín của ông, sẽ đưa ra lời phán quyết định cuối cùng về lương tâm và trách nhiệm của ông. Không hiểu sao lúc ấy ông tin vào sự sáng suốt của học trò ông như tin vào lương tri của chính bản thân mình.

Một phút…hai phút… rồi năm phút qua đi. Không một ai động đậy, không một bàn tay giơ lên. Ông biết mình đang hiện hữu giữa một cuộc sống được thiết lập bởi Tình thương và Công bằng. Cuộc đời ông sẽ ra sao, điều đó không quan trọng. Điều quan trọng là Thiện phải thắng Ác, phải không các cháu.

Thân ái chào các cháu

* Xin chân thành cảm tạ Cô Trần Thị Mộc Lan (ái nữ của Thầy Trần Văn Thông) đã cho phép Khung Trời Sao Mai được phổ biến tác phẩm "Thư Cho Tuổi Hai Mươi" trên trang web khungtroisaomai.

* Xin đừng copy nếu không có sự chấp thuận của gia đình Thầy Trần Văn Thông và KhungTroiSaoMai.

* Xin chân thành cảm tạ các bạn nhóm KTSM Sài Gòn và Vùng Phụ Cận: Bùi Diệu, Bùi Mai, Trần Việt Hùng, Kim Văn Tiến, Trần Thị Trung đã đánh máy lại tác phẩm này.