Lá Thư Thứ Ba

Những kỷ niệm với trường Mê Linh
 

Các cháu thân mến !

Đến nay ông đã bước vào tuổi 64, Qua khá lâu rồi cái ngưỡng “cổ lai hy”. Ở vào tuổi ông, trầm tĩnh nhìn lại bao buồn vui, sướng khổ mà đời mình đã trãi qua, đôi khi ông tự hỏi không biết sức mạnh thiêng liêng nào đã giúp ông vượt qua những thử thách tưởng chừng như quá sức trần tục của thân xác mình. Một trong những thử thách sống còn ấy gắn liền với trường Mê Linh, ngôi trường mà ông có trách nhiệm điều hành.

Nhớ tới những kỷ niệm ở trường Mê Linh, một trong những trường tư thục ở thành phố Huế, ông không sao quên được những gì đã xãy ra trong quan hệ giữa ông với ông cố vấn N. Đ.C và Đức Tổng Giám Mục N. Đ.T. Thật vậy, trong những bước đầu, trường Mê Linh lúc bấy giờ hình thành do sáng kiến của Hội Bắc kỳ Ái Hữu và ông cố vấn N. Đ.C.

Vì những bước đầu không mấy suông sẻ, Hội Bắc kỳ Ái Hữu đã lỉnh hội ý kiến của ông cố vấn và mời ông đảm nhận. Khi ấy ông cố vấn N. Đ.C cai quản toàn bộ dải đất miền Trung, uy lực lớn vô cùng. Ai làm chức gì trong bộ máy dân sự cũng như an ninh và quân sự dù lớn hay nhỏ cũng đều do ông định đoạt hết thảy. Mọi quan chức kể cả quan chức cao cấp trong quân đội và hành chính đều phải e dè sợ sệt ông – Uy danh của ông làm khiếp đảm bao nhiêu người. Ông nhớ có lần khi ấy đang dạy ở trường Thiên Hữu (Collège de la Providence) ở Huế, đại úy Nguyễn V., một trong những cánh ta mặt của ông cố vấn đến gặp ông. Anh ta bảo ông cố vấn có chuyện muốn nói với ông. Ông nhìn ông ta ngạc nhiên:

-Về việc gì vậy thưa đại úy?

-Ông cố vấn muốn thầy làm hiệu trưởng trường Mê Linh. Trường sẽ được mở theo sáng kiến của hội Bắc kỳ Ái Hữu và sự giúp đở của chính ông cố vấn.

Không cần nghĩ gì nhiều, ông nói ngay :

-Thưa đại úy, công việc dạy dỗ của tôi hiện rất bề bộn, đã chiếm hết thời gian của tôi rồi. Có lẽ tôi không thể giúp ông cố vấn được vấn đề này. Tính tôi chắc đại úy cũng biết rõ, đã nhận một việc gì thì bao giờ cũng làm đến nơi, đến chốn. Tôi không muốn làm phiền lòng người khác quở trách mình vì không hòan thành chức năng được giao phó.

Im lặng mộ lát, đại úy Nguyễn V. nói với ông :

-Vậy xin thầy nhận làm giám đốc trường được không?

Cho rằng cương vị chủ yếu điều hành công việc chuyên môn, nên cuối cùng ông nhận lời trường Mê Linh từ đó. Cương vị hiệu trưởng do người khác đãm nhận. Ông chua chát thầm nghĩ:”Ông cố vấn làm gì không được ở tòan bộ khu vực miền Trung”. Theo quy chế lúc bấy giờ, các trường tư thục, hiệu trưởng là người đại diện bên ngòai. Vấn đề chuyên môn, đường lối giáo dục, công việc hành chính, nói chung mọi sinh họat của trường đều thuộc quyền hạn của giám đốc.

Cũng từ đó, 33 giáo sư do chính ông đề nghị đã được chọn để cùng chung lòng, dốc sức xây dựng trường. Việc dạy và giáo dục tiến triển trông thấy. Uy tín của trường ngày một nâng cao. Tuy nhiện, ông cũng từng chịu những sức ép mà đôi khi bản thân ông cũng không lường hết được. Ông còn nhớ, vào một buổi trưa, vừ đi dạy về, ông thấy một phụ nữ trạc 35 tuổi, ăn mặc chỉnh tề, ngồi đợi ông ở phòng khách. Thấy ông, cô gái đứng dậy lễ phép chào.

-Cô có việc gì?

Cô ta có vẻ lung túng, hồi lâu không nói nên lời.

-Thầy không có nhiều thì giờ đâu ! Ăn cơm xong nghĩ một lát, một rưỡi thầy lại lên lớp rồi.

-Hay để đến mai, thưa thầy? – Cô gái nói lí nhí ra vẻ ngần ngại.

-Mai cũng như hôm nay thôi ! Thầy ít thời giờ rỗi lắm, cần gì cô hãy nói đi !

Ngưng một lát, chừng như đang tập trung hết can đảm và nghị lực, cô gái nói :

-Con muốn rút hồ sơ thưa thầy.

-Ồ, việc ấy có gì khó nào! Sao cô phải đắn đo hòai vậy? Vậy cô học lớp nào?

-Dạ, đệ tứ, thưa thầy.

-Đệ tứ năm nào?

-Dạ … (đến đây cô gái tỏ ra khó nói thật sự).

-Cô nói đi (ông thành thật khích lệ). Chỉ cần biết cô học khóa nào là tôi có thể cho người tìm ngay hồ sơ cho cô. Công việc chỉ vài phút là xong thôi !

- Thưa thầy … con không học lớp nào cả thầy ạ.

- Không học lớp nào ? Sao cô lại xin rút hồ sơ?

- Dạ … có người muốn…

Ông nhìn sững người phụ nữ như không tin ở tai mình:

-Ai bảo lãnh cho cô vậy? Sao có thể bảo lãnh một việc phi lý như vậy? Một việc phi đạo đức

vậy?

Hỏi xong, ông thấy mình hớ quá. Hóa ra dọn đường cho hưu chạy mà không hay. Cuộc đời có những giây phút như vậy. Lòng chân thật lắm khi cũng làm cho mình vướng phải nhiều khó khăn. Không ít kẻ cố tình lợi dụng. Trường hợp cô học sinh “ma” này, dựa vào quyền lực của kẻ khác để lợi dụng mình, để mua chuộc mình chăng?

-Ông cố vấn, thưa thầy.

-Chết thật, ông đâu có ngờ! Tưởng người khác hoặc ý đồ gì khác ông sẽ cố gắng thuyết phục để họ hiểu điều sai trái. Nhưng là ông cố vấn thì khó đây…! Như thế, con người phải có bản lãnh, phải sống có tự do và có độc lập, không vì một lý do nào để đi lệch ra khỏi con đường mà mình đã chọn lựa, huống nữa là một con người mang danh là “ kỹ sư tâm hồn”. Tuy thế, mọi hòan cảnh đòi hỏi mình sự khéo léo trong cách ứng xử. Ông thăm dò :

-Này cô, uy tín ông cố vấn lớn lắm đấy, cô biết không? (Ý ông muốn nói :

Đừng lợi dụng tên tuổi của bất cứ ai)

Người phụ nữ gật đầu.

-Nếu đúng vậy thì cô phải về trình với ông cố vấn, chứng ming điều đó bằng giấy tờ minh bạch thì tôi sẽ cấp cho cô theo luật trừ, bởi lẽ không có nguyên tắc nào mà không có ngọai lệ.

Linh cảm mách bảo ông là người phụ nữ nói thật. Và người lung túng bây giờ lại là ông. Chắc ông cố vấn cho ông là một người thầy nhân ái hay thương người nên có thể dùng tình cãm để lay chuyển ông nhằm mục đích riêng gì đó chăng? Cũng có thể đây là dịp thử thách ông, thử thách tính nguyên tắc của một nhà sư phạm. Cuộc đời thường xảy ra những tình huống éo le như vậy. Con người bị điều kiện hóa bởi nhiều nhân tố xã hội đa tạp.

Ông lên tiếng kết thúc câu chuyện chẳng lấy gì làm dễ chịu lắm:

-Thôi được ngày mai cô đem theo thư của ông cố vấn cùng danh thiếp đến gặp tôi.

-Ông cố vấn bận lắm, thưa thầy – người phụ nữ phân trần.

-Vậy mai cô tới nghe!

Những ngày sau người phụ nữ đến, vẫn không có giấy tờ gì…Ông nghĩ chắc ông cố vấn cũng ngại. Giấy trắng mực đen có phải trò chơi đâu. À ông ấy vẫn e “Quan trên trông xuống, người ta trông vào” đấy thôi. Ngày hôm sau, cô gái thành thật nói:

-Ông cố vấn có chỉ thị ông N.T. (N.T. là nhân viên nắm mọi quyền hành tại tỉnh đường ở Huế)

thay mặt ông cố vấn chứng thực. Thưa thầy liệu có được không ạ?

- Được thôi, sáng mai hãy nói với ông N.T. tới đây lúc 10giờ làm thủ tục để nhận hồ sơ. Chậm hai ngày không gặp được thầy nữa. Thầy vào Sài Gòn họp giáo dục không biết bao giờ trở về.

Hôm sau ông N.T. đến làm đúng theo yêu cầu của ông, và ông đã làm một chứng chỉ cho cô ấy chứ không có học bạ.

Công việc sắp đặt như vậy là ổn thỏa và nghe đâu mấy tháng sau, trong một cuộc họp với các quan chức hàng đầu các tỉnh miền Trung, ông cố vấn nói:

-Làm việc như các ông là không được đâu, phải học thầy Thông ấy, vừa đức độ vừa nguyên tắc. Có thế công việc mới chạy.

-Vâng, uy tín của ông với học sinh, với dân trong vùng và nhất là với ông cố vấn có tăng lên. Không ngờ đó lại là nguyên do của nhiều nguy cơ giáng xuống đầu ông. Một triết gia phương đông nói rất đúng rằng:” Được chớ lấy làm mừng, mất chớ lấy để mà lo”. Đó phẩm chất của những kẻ kẻ sáng suốt ở đời. Ông nghĩ như thế là bởi độ hai năm sau, cùng với tiếng tăm nổi như cồn ở trường Mê Linh, một sự kiện lớn lao hơn nhiều đã xãy ra với ông. Lần đầu tiên ông giáp mặt (cũng có thể nói là giáp chiến) với Đức Tổng Giám Mục N. Đ.T. Uy tín của trường ông chắc đến tai Ngài. Có thể vì thế mà Ngài muốn đặt trường Mê Linh dưới sự bảo trợ trực tiếp về mọi mặt, để tiện cai quản chăng? Hôm ấy vào buổi chiều, ông đang kiểm tra lại lần cuối cùng mọi việc chuẩn bị cho niên khóa mới, vị đại úy là mắc xích chính trong chuổi liên lạc của ông cố vấn với thế giới bên ngoài.

- Xin mời thầy lên gặp Đức Tổng Giám Mục.

Thôi chết! Chắc phải là chuyện ghê gớm tày đình đây. Đức Tổng Giám Mục ít khi trực tiếp gặp ai. Gặp mình ư? Có chuyện gì liên quan đến trường Mê Linh?

- Thưa đại úy, ông có thể cho tôi biết trước Tổng Giám Mục gặp tôi vì chuyện gì vậy?
- Xin thầy lên sẽ rõ.

Phải lập kế hoãn binh để chuẩn bị tư tưởng.

Vì vậy ông lên tiếng ngay :

- Trình diện Tổng Giám Mục mà tôi ăn mặc thế này sao tiện. Xin đại úy để tôi về chuẩn bị cho tề chỉnh. Khoảng năm, sáu giờ tôi sẽ tới vậy.

Thấy ông nói có lý, đại úy bảo ông ngồi chờ. Ông ta phóng xe như bay ra khỏi cổng trường rồi một lát sau trở lại bảo rằng : Đức Tổng Giám Mục đã chấp thuận.

Trên đường về nhà ông bâng khuân về mục đích của cuộc gặp gỡ hệ trọng sắp tới và nghĩ nhiều phương cách đối phó các tình huống có thể xảy ra. Có lẽ Đức Tổng Giám Mục muốn trực tiếp nắm trường Mê Linh của chúng tôi. Đang ăn nên làm ra, lại được làm theo ý mình, giờ phải khép vào vòng cương tỏa. Ôi ! Chỉ nghĩ đến đây là các con người trong ông ngóc dậy hành hạ, đày đọa, dằn vặt đến khổ sở. Trời sinh ra ông tánh ít khi khuất phục, nhất là những trường hợp không có lý do chính đáng – có lẽ do chịu ảnh hưởng của cha mình. Hồi sinh thời, nhất là lúc làm Bang Tá ở Phan Thiết, ông nổi tiếng là người khó vâng phục khi ông đã muốn làm điều gì chứng minh cho là lẽ phải. Và một khi nhận ra rằng làm như vậy là hợp lý, hợp tình thì ông ta sẽ làm đến cùng, bất chấp tất cả. Người ta kể rằng khi ông làm quan ở Phan Thiết tính ông đã rất ngang, đường đường là người chỉ huy một cơ quan của Nam Triều, ông không chịu để bọn thực dân làm nhục. Có lần cần huy động cảnh binh để giải quyết một vụ lộn xộn nào đó ở mạn biển, tên đội Pháp tìm gặp yêu cầu cùng phối hợp, ông khẳng khái nói :

-Ông là ông đội, ông chỉ có thể làm việc với viên đội dưới quyền của tôi, tức là dưới quyền của Nam Triều mà tôi đại diện ở đây; khi nào ông cảnh sát trưởng Pháp muốn làm việc với tôi, tôi sẽ bàn công việc.

Chuyện đó đến tai ông cảnh sát trưởng, hắn nói :

“Hãy cẩn trọng, ông ta là phần tử phản động đấy”. “phản động” là để chỉ người CS, một thế lực đối nghịch lúc bấy giờ. Cứ như thế ông ta dần dần đối lập với bọn thực dân, ngay cả viên công sứ Pháp. Ngày tết khi các quan chức Nam Triều - gặp mặt mừng xuân chúc tụng lẫn nhau xong liền kéo sang mừng thọ viên công sứ, người ta kể rằng cha tôi xin tháo lui, nói tháo là người không được khỏe. Nhưng ai cũng biết lý do sâu xa nằm trong sự bất mãn của ông với bộ máy cai trị của thực dân. Thù ghét ông nhưng chưa thể làm gì được vì gia đình cha tôi có vai vế trong triều, nhiều người ngay cả bọn thực dân cũng vị nể.

Phải, có lẽ dòng máu chảy trong tôi có pha chút ít dòng máu của cha tôi, người mà tôi rất kính yêu và kính trọng… Nếu quả Đức Tổng Giám Mục có ý định chiếm trường Mê Linh thì phải tính sao đây. Những giả thiết theo sau là những lời phân giải cứ hiện lên trong óc. Phải thuyết phục mình mới mong thuyết phục người. Tôi cố gắng tập trung suy nghĩ và tự nhiên thấy minh mẫn lạ thường. Chưa bao giờ tôi tin vào trí tuệ của bản thân đến thế. Không được thất bại. Không thể thất bại, nếu quả Đức Tổng Giám Mục có ý định lấy ngôi trường của chúng tôi. Triền miên trong suy tư bình tĩnh đợi chờ. Đúng 6 giờ đại úy N.V. đến đón. Vừa đến nơi ông vô cùng sửng sốt khi bước vào tòa nhà rộng có cảnh vệ hai bên hành lang. Ông được đưa vào một căn phòng sang trọng nơi Đức Tổng Giám Mục đang ngồi trước mặt bàn rộng, chăm chú đọc một quyển sách. Có lẽ là kinh chiều. Thấy ông đến, Đức Tổng Giám Mục bỏ sách xuống bàn đứng dậy tươi cười chào - Ồ, thầy Thông : Ta nghe nói nhiều về thầy từ lâu, nay mới gặp mặt thầy!
Ông vừa ngồi xuống chiếc ghế đối diện Đức Tổng Giám Mục.

- À này, đã có khi nào thầy học ta chưa nhỉ?

Ông biết cuộc khẩu chiến bắt đầu, Ngài có ý định đánh vào tình cãm của ông đây. Nghĩa thầy trò như ông đây sao dám xem thường. Sự thật là giữa ông và Đức Tổng Giám Mục không hề có mối liên hệ này. Nhưng phải giải thích ra sao đây? Phải nói “không “ bằng cách nào đây?

Ông nắm hai tay lại, mặt có vẻ khổ não, đáp lời:

- Dạ thưa Đức Cha, những người cùng lứa tuổi con là những bạn thân của con có may mắn hết sức đã được học với Đức T.G.M, được Đức T.G.M trực tiếp chăn dắt và dạy bảo. Riêng con đã không được vậy; bởi thế đó chính là vết đau trong lòng lâu ngày tưởng đã lành lặn. Không ngờ câu hỏi vừa rồi của Đức Cha đã khơi lại nỗi đau cũ trong lòng con.

Thế hả? Nếu vậy, ta thành thật xin lổi thầy, đó chỉ là vô tình thôi, thầy có đồng ý với ta chăng?

Ông gật đầu tỏ ý tán thành.

- À , này thầy Thông, thầy có nghe nói tới phong trào “Công Giáo Tiến Hành” không hè? Mà ở trường Mê Linh có tổ chức này chứ?

Ông biết Đức Cha đang trách cứ, là một người yêu đạo kính Chúa lại để cho nhà trường mình đang điều hành lại thờ ơ với phong trào đó sao? Ông đọc được những gì nằm sâu trong câu hỏi không biết dụng ý hay vô tình của Đức Cha.

- Thưa Đức Cha, con biết tổ chức ấy từ lâu. Con thiết nghĩ phong trào nào do giáo hội tiến hành cũng đều nhắm tới mục đích duy nhất là dẫn dắt mọi người đến với Chúa. Trong trường con các thầy phần đông theo đạo Phật và các đạo khác…. Mấy năm qua, cũng do ảnh hưởng tốt của tổ chức trong trường, được hai người gia nhập đạo. Sắp tới, vài người nữa cũng muốn xin gia nhập phép bí tích rửa tội.

- Ta đâu có ý trách thầy. Ta biết trường thầy làm nhiều việc tốt lắm, nhưng không rõ thầy có muốn trường tiến xa hơn nữa không ?

Ông im lặng chừng hai phút. Điều mình dự tính trước đang tới gần. Ông ý thức sâu sắc là mình đang đứng trước khúc rẽ, chắc sẽ rất cam go.

- Sao thầy không trả lời, thầy Thông?

- Thưa Đức Cha, con đang lắng nghe Đức Cha nói đây ạ.

- Ta hỏi thầy có muốn trường Mê Linh thăng tiến không, ta sẽ giúp!

Vậy là con bài đã lật ngửa. Không để ông chờ đợi lâu, Đức Tổng Giám Mục giải thích:

- Hiện ở Đà Lạt có 8 giáo sư, trong đó có 2 tiến sĩ thần học, 3 tiến sĩ khoa học, còn lại là cử nhân. Nếu thầy chấp thuận thì ngày mai ta sẽ phái họ tới. Ý thầy ra sao?
- Thưa Đức Cha, nếu ngay từ đầu, Đức Cha có ý cai quản trường Mê Linh, Đức Cha chỉ cần nói một tiếng là dầu muốn, dầu không con dâng hiến ngay. Còn bây giờ Đức Cha hỏi con có muốn hay không thì con xin thưa là không. Với Đức Cha con xin thành thật vì con không thể nói những gì khác lòng mình.

- Tại sao thế, thầy Thông?

- Thưa Đức Cha, là một giám đốc điều hành, con chỉ được phép thực thi những gì mà giáo sư trong trường mong muốn. Điều Đức Cha vừa đề xuất con chắc là sẽ không được họ hoàn toàn vui lòng tán đồng. Ba mươi ba giáo sư mà ý hướng chỉ là một, khó lắm thưa Đức Cha. Điều này thì Đức Cha biết rõ hơn con!

Đức Tổng Giám Mục trầm ngâm trong giây lát.

- Này thầy Thông, các thầy dạy ở trường Mê Linh có làm hợp đồng với trường không?

-Thưa Đức Cha, làm hợp đồng giữa các thầy và trường là một lề lối thông thường trong ngành giáo dục tư thục. Riêng khi các thầy đến trường Mê Linh thì mặc nhiên họ trở nên những người gắn bó với nhà trường. Bởi vậy, ở nhà trường và giáo sư chỉ có một thư hợp đồng trong tâm hồn mà không có trên giấy trắng mực đen.

- À, thế cũng được thôi, cũng tốt đẹp thôi.

- À, thầy Thông này, thế thì thầy trả giáo sư bao nhiêu một tháng?

- Có người cao, người thấp, người nhiều, người ít tuỳ vào số giờ dạy, thưa Đức Cha. Nhưng trung bình khoảng 5000 đồng một người một tháng.

- Vậy thầy tính được 33 nguời một tháng 5000 đồng, tổng số là bao nhiêu. Dù họ không dạy ta vẫn cung cấp đầy đủ trong một năm học có được không?

- Thế sẽ càng khó khăn hơn thưa Đức Cha. Không làm, không dạy mà tháng tháng cứ lãnh tiền, lương tâm người thầy đâu cho phép! Con dám quả quyết là không một ai dám nhận đâu, thưa Đức Cha. Bởi thế các giáo sư đó không đến trường Mê Linh với một hợp đồng giấy trắng mực đen, nhưng với tất cả thiện chí và tinh thần giáo dục.

Có lẽ Đức Tổng Giám Mục đã hiểu rõ là câu chuyện đang đi về đâu nên đứng dậy bắt tay tôi.

- Thôi được, giờ thì thầy về đi. Ta sẽ bàn với ông cố vấn thêm. Có gì mai sẽ tin cho thầy rõ.

Về tới nhà mà lòng dạ ông cứ bồn chồn không yên, sự thể rồi sẽ ra sao?

Sáng hôm sau, ông chờ, chờ mãi mà không thấy tin tức gì từ phủ cố vấn cả. Sốt ruột quá, ông đành tới tận nơi để hỏi. Gặp ông, đại úy N.V. mới sực nhớ ra và nói với ông:

- Tối qua, Đức Tổng Giám Mục và ông cố vấn bàn về chuyện của thầy đến khuya. Cuối cùng, ông cố vấn gọi tôi yêu cầu báo cho thầy hay là mọi chuyện ở trường Mê Linh sẽ không có gì thay đổi. Đó là ý kiến của Đức Tổng Giám Mục và của ông cố vấn.

- Các cháu ơi ! Lúc ra mắt thế giới ở điện Vatican, Đức Giáo Hoàng hiện giờ chào mừng thế giới bằng ba từ ngắn gọn :” Đừng sợ hãi”. Các cháu ơi! Câu nói trên có nghĩa là : Đừng sợ hãi khi làm cái tốt, thực hành cái phải, góp phần cho tiến bộ, cho sự sống của con người; đừng chạy theo những thứ phù vân; đừng tôn thờ tiền bạc, danh vọng mà quên đi, bỏ đi nhân cách của con người.

Ông nhắc nhở cho các cháu một câu nói ngắn gọn, rất chí lý và thiết thực, mặc dầu ông không hiểu dụng ý của tác giả có giống với những gì ông suy nghĩ không. Có lẽ, ý nghĩa của câu nói đó không trùng hợp giữa tác giả và ông:”Tuổi thanh niên có tất cả, trừ ra chủ yếu”. Cái chủ yếu đó phải chăng John F.Kennedy, tổng thống thứ 35 của Hoa Kỳ muốn nói đến lý tưởng sống?

Thân mến chào các cháu !.

* Xin chân thành cảm tạ Cô Trần Thị Mộc Lan (ái nữ của Thầy Trần Văn Thông) đã cho phép Khung Trời Sao Mai được phổ biến tác phẩm "Thư Cho Tuổi Hai Mươi" trên trang web khungtroisaomai.

* Xin đừng copy nếu không có sự chấp thuận của gia đình Thầy Trần Văn Thông và KhungTroiSaoMai.

* Xin chân thành cảm tạ các bạn nhóm KTSM Sài Gòn và Vùng Phụ Cận: Bùi Diệu, Bùi Mai, Trần Việt Hùng, Kim Văn Tiến, Trần Thị Trung đã đánh máy lại tác phẩm này.