Lá Thư Thứ Mười Bốn: 

Như Dòng Sông Trôi Đi

Các cháu thân mến,

Trong thư hôm trước, ông đã chuyện trò cùng các cháu về một dòng sông. Dòng sông lặng lẽ chạy ngang qua tầm mắt các cháu, có khi no chảy giữa đôi bờ chêng vênh, lởm chởm vách đá, qua những vùng hẻo lánh trơ trụi, cũng có khi qua những bờ bến, cỏ cây, qua những cánh đồng phì nhiêu, màu sắc mát dịu, rồi… mất hút đi đâu, chẳng còn ai thấy nữa. Hỏi rằng sông đi về đâu, từ đâu sông chảy qua mọi vùng? Sông hiện hữu để làm gì, sông biết gì đâu mà trả lời! Sông cũng như viên gạch, cối đá, như gò nổng ở làng quê, như đường sá, lâu đài ở phố phường. Nào sông có biết gì! Tất cả đó là những vật vô tri, vô giác nào ai biết được?

Các cháu ơi, dòng đời cũng như dòng sông, có những nét tương đồng. Nhưng nếu đặt cho con người những câu hỏi như trên, nhờ lý trí, nhờ trí tuệ, tư duy – là đặc trưng của con người – con người sẽ giai đáp rành mạch. Một bé sơ sinh ra đời, lúc lớn lên biết mình được cha mẹ sinh ra. Cha mẹ của bé sơ sinh từ thuở bé đến trưởng thành cũng biết rằng chính cha mẹ (tức là ông bà của các cháu hiện nay) đã đem mình ra ánh sáng, với tính cách là người cộng tác với Đấng Toàn Năng. Như vậy, các cháu cũng như mọi người kể từ đầu cho đến cuối lịch sử loài người, phải nhận thấy nguồn gốc của mình cả trên bình diện trần tục và trên bình diện siêu nhiên. Ánh sáng của lý trí cũng góp phần không nhỏ giúp đạt đến chân lý đó. Uống nước nhớ nguồn. Như thế các cháu có thêm một kiến thức về con người vô cùng quan trọng, đó là lai lịch, một điểm trong “gia phả” con người. “Người phải nhận ra nguồn gốc của mình” để rồi như dòng sông cuối cùng phải đổ ra hòa nhập cùng biển cả. Con người, khi cáo chung thế cuộc, hòa tan vào tình yêu hải hà của Đấng Toàn Năng, đó là nguồn gốc và cùng đích của mỗi người.

Đến đây, các cháu đã nhận thấy rõ những nét giống nhau giữa dòng sông và đời người. Người và sông phải từ đâu mà đến, rồi phải đi về đâu. Vấn đề quan trọng thế, mà nào mấy ai quan tâm. Khi xét về sự sống trong toàn bộ hoạt động của sông và người, thì đột nhiên hiện ra một nét tương phản rõ rệt,như đen với trắng . Những hoạt động của dòng sông, cho dù tốt hay xấu, hữu ích hay tai hại, đều nằm trong vô thức. Bởi thế dòng sông chẳng thể tự biết mình là gì cả, chẳng biết mình hiện hữu hay không, bởi lẽ dòng sông là vật vô tri vô giác, không thể nào đạt đến vận mệnh con người. Con người là loài thọ sinh được lựa chọn, được dựng tạo chính cho mình. Con người có lý trí, có trí tuệ, có suy nghí, có lương tri tức là khả năng nhận rõ những điều đúng-sai, xấu-tốt để thực hiện được những gì phù hợp cho một cuộc sống xứng đáng. Bởi vậy, con người phải sống có ý thức. Điều đó có nghĩa là con người phải tìm hiểu tại sao mình sống và nên sống cách nào và đừng sống cách nào?

- Trong phạm vi gia đình và xã hội, sống chỉ biết có mình mà không quan tâm đến người khác, là sống không có ý thức, sống ích kỷ.

- Tự cho mình là trung tâm. Mọi việc, mọi suy nghĩ phải qui về chính mình. Đó là cuộc sống không có ý thức, một cuộc sống vị kỷ, tự ngã trung tâm(égocentrisme).

- Sống với đầu óc vụ lợi, thế là sống không có ý thức, một cuộc sống thực dụng.

- Sống chỉ biết làm tiền, tích trữ, không biết san sẻ, thế là sống không có ý thức, sống cuộc tham lam, thấp kém.

- Sống phóng túng, hưởng thụ, chạy theo danh vọng, đua đòi, thế là sống không có ý thức, sống cuộc sống xác thịt, phiêu lưu.

- Sống kiêu ngạo, trọng giàu khinh nghèo, sống trong si mê thành kiến sai lầm, nuôi hận thù trong lòng, không tha thứ, mải miết theo cuộc sống phù su, sống tạm thời, coi thường những giá trị đích thực vĩnh cửu, thế là sống không có ý thức, sống mà như đã chết rồi.

- Sống vô trách nhiệm, bỏ qua bổn phận, không có tình yêu chân thật, không bận lòng tìm cho được lẽ sống, thì quả thật đó là một cụôc sống hoàn toàn vô thức, một cuộc sống thức dụng.

Há con người vượt trội trên tất cả các loài, đựơc trang bị rất nhiều kiến thức nhờ có lý trí và suy tư, nhờ có kinh nghiệm thu thập được suốt những đoạn đường đã qua mà khọng đạt được mục đích xác thực của cuộc đời, quả thật là phi lý và đáng tiếc!

Ở đây, các cháu hiểu thêm gia phả của mỗi người trực tiếp liên hệ đến chính mình và ảnh hưởng mãnh liệt đến gia đình và xã hội. Đó là thân thế, là cuộc đời riêng của mỗi một con người trên đời này. Ông muốn nhắc các cháu nhận ra rằng người ta thường dùng danh từ ghép “thân thế” để nói về những bậc tái trí vĩ đại, những triết gia lỗi lạc, những vị anh hùng, những nhà khoa học cũng như những nghệ sĩ, những nhà văn nhà thơ nổi tiếng. Quả thật đó là một điều chí tình chí lý. Nhưng mấy khi cụm từ “thân thế” được dùng để nói về một nông dân suốt đời tay lấm chân bùn để sản xuất hạt lúa nuôi người, để nói về một chị làm vệ sinh quét sạch đường cho người qua lại, đế nói về cô gái phục vụ mầm non, một nữ bác sĩ già suốt đời gắn liền với những thân phận đau khổ vì bệnh tật, cũng như những nữ tu già có trẻ có, cống hiến đời mình cho những người xấu số bị bệnh tật dày vò, không được chung sống với cộng đồng. Những mẫu người như thế có mấy ai lưu ý đến? Phải chăng vì con người thường coi nhẹ sức mạnh của sự sống bên trong mà nghiêng về sự sống bên ngoài? Phương hướng suy nghĩ, cách xem xét, nhận thức như vậy cũng có phần không trọn vẹn.

Mỗi con người khi sinh ra đời thì phải sống, bao gồm toàn bộ hiện tượng thuộc về sự sống. Nói đến sự sống là nói đến sự dinh dưỡng nuôi cơ thể, hơn nữa còn phải nuôi dưỡng khả năng, đức tính liên hệ trực tiếp đến trí tuệ và tâm hồn của con người. Nói đến sự sống là nói đến cách hấp thụ chất bổ dưỡng để cơ thể phát triển tốt và đầy đủ cũng chưa đủ. Phải biết thu nhận và tiêu hóa tri thức, bồi dưỡng để tâm hồn ngày càng có khả năng hướng thiện hơn. Nói đến sự sống là nói đến sự tăng trưởng, sự lớn lên điều hòa giữa hình hài với tâm hồn. Nói đến sự sống là nói đến khía cạnh sinh sản để tiếp nối thế hệ loài người trong tinh thần tương thân tương ái, giúp đỡ, phục vụ, san sẻ cùng nhau để tiến thẳng về đích của chân lý cuối cùng, tức là sự vĩnh cửu trong tình yêu. Nếu ai ai đều có một cuộc sống dồi dào như thế, thì sự sống của con người mới tốt đẹp, cao cả, vinh quang, đồng thời là một sức mạnh thôi thúc con người tự hồi phục, giữa một xã hội loài người xem chừng rất mạnh mà kỳ thực là yếu, rất giàu mà thực chất nghèo nàn, thúc thủ trước áp lực của cuộc sống quá nặng về vật chất mà quá nhẹ về tinh thần. Sự mất thăng bằng ấy là nguồn mạch của bao nhiêu lỗi lầm, tệ nạn. Vượt qua được những trở ngại đó, con người sẽ xây dựng đựơc bản thân mình, và từ đó xây dựng được bản thân mình, và từ đó xây dựng gia đình mình tốt đẹp hơn, và cũng nhờ đó mọi gia đình sẽ tốt đẹp hơn, thì làm gì mà không xây dựng được một xã hội bác ái, công bằng, trong đó mỗi người có được một cuộc sống tốt, một thân thế, một sự nghiệp vững vàng, tuy rằng có những gì riêng tư, nhưng cũng quy về nhũng nguyên tắc của mẫu chung. Có hơn có thua, có công bằng là do cách sống, bởi lẽ cách sống là cơ sở trên đó tạo dựng thân thể và sự nghiệp. Tất cả điều đó nằm trong “gia phả” của mỗi người, mỗi gia tộc, của mỗi dân tộc và rộng hơn là tòan nhân loại.

Các cháu thân mến, các cháu đã được giáo dục trong gia đình, ở nhà trường, các cháu đã gom góp nhiều kiến thức cần thiết giúp các cháu biết nghĩ suy, biết lựa chọn để sống có trách nhiệm, có tiến bộ hơn, đem lợi ích nhiều hơn nữa cho gia đình riêng nay mai của các cháu. Các cháu thường nghe nói rằng:”Con hơn cha là nhà có phúc”. Nhưng hơn cách nào thì gia đình có phúc? Hơn cách nào thì gia đình vô phúc? Cùng một lẽ đó, giới trẻ ngày nay, trong đó có các cháu, hơn cách nào thì Dân tộc, Tổ quốc có phúc? Hơn cách nào thì Dân tộc, Tổ quốc mang họa? Đó là tùy các cháu có một cuộc sống phù hợp với những điều đã nêu trên hoặc có một lối sống phản lại. Các cháu cũng nghe rằng:”Khoa học mà không lương tri chỉ là sự phá hủy, tác hại cho loài người”. Các cháu nghĩ sao về nhận xét đó? Chỉ có lịch sử mới giúp cho các cháu thấu đáo được sự thật qua nhận xét trên.

Các cháu đã học nhiều về lịch sử nước nhà và cũng hiểu biết không ít về lịch sử thế giới. Chắc chắn các cháu còn nhớ và thấm thía những hậu quả không lường của thế chiến thứ nhất giữa Đức – Pháp. Có lẽ các cháu cũng không quên được những tàn ác khốc liệt mà thế chiến thứ hai giữa phe Trục (gồm 3 nước: Đức – Ý- Nhật) và lực lượng Đồng minh đã để lại trong trí nhớ loài người, hầu như để con người nghĩ suy và cảnh tỉnh. Khôi hài thật! Con người khó mà cảnh tỉnh được, bởi lẽ đang trong mê mải sức mạnh của khoa học và vì thế đã vượt qua quỹ đạo của chân lý đích thực. Con người đã đánh mất những giá trị thiêng liêng xuất phát từ tâm hồn mà chẳng hề hay biết; khốn nỗi, chính cái sức mạnh mà con người tự hào đã tìm được trong khoa học qua những khí giới giết người, đã quay lưng lại chính mình… Cuốc sống phi nghĩa, phi nhân đạo của một Adolf Hitler, một Mussolini… đã đưa họ đến một thân thế, sự nghiệp tan vỡ bi đát. Thế mà từ đó con người vẫn còn phải gánh chịu biết bao đau khổ, tan tác do chiến tranh gây nên. Vụ Kosovo còn đó, sức ép bạo lực Mỹ - NATO trên thân phận Nam Tư cũng còn đó. Hàng trăm ngàn người chết vô tội, oan ức, bao nhiêu gia đình tan nát, bơ vơc cũng còn đó, và có những cuộc xung đột biến loạn Israel – Palestine, Ấn Độ - Pakistan… Đúng là con người đã mất sự sống thật rồi. Qua chiến tranh nói chung và chiến tranh ờ Việt Nam nói riêng suốt 30 năm trường.

Quả thật, khoa học mà không có lương tri thì chỉ là hủy hoại, đổ nát. Bởi vậy, các cháu ạ, muốn có một cuộc sống đích thực, hạnh phúc, văn minh, không thể chỉ dựa vào những khối óc mà còn phải dựa vào tâm hồn. Sự kết hợp giữa lý trí và đức tin là tối cần, bởi lẽ con người cần phải có cuộc sống đầy đủ, nghĩa là có lẽ sống để biện minh cho sự hiện hữu của mình, tạo dựng nên một thân thế và một sự nghiệp đáng giá.

Các cháu hãy nhìn thẳng về phía trước, cố gắng sống với niềm tin và xứng đáng với ý nghĩa làm người để ông đây được an ủi và yên tâm.

Thân mến chào các cháu!
 

* Xin chân thành cảm tạ Cô Trần Thị Mộc Lan (ái nữ của Thầy Trần Văn Thông) đã cho phép Khung Trời Sao Mai được phổ biến tác phẩm "Thư Cho Tuổi Hai Mươi" trên trang web khungtroisaomai.

* Xin đừng copy nếu không có sự chấp thuận của gia đình Thầy Trần Văn Thông và KhungTroiSaoMai.

* Xin chân thành cảm tạ các bạn nhóm KTSM Sài Gòn và Vùng Phụ Cận: Bùi Diệu, Bùi Mai, Trần Việt Hùng, Kim Văn Tiến, Trần Thị Trung đã đánh máy lại tác phẩm này.